آرایه های لفظی ومعنوی وقالب های شعری
دبیرستان نمونه دولتی ملاصدرا
تنظیم : ملا حسینی
-قالب شعر چیست؟
« شکل قرار گرفتن قافیه در پایان بیت ها ومصراع ها را قالب شعری می گویند.»
«شود کوه آهن چودریای آب اگر بشنود نام افراسیاب »
*** گاهی قالب های شعری براساس شکل ظاهرانتخاب می شود مثل: مثنوی ،دوبیتی، رباعی....
وگاهی قالب های شعری براسا س معنی ومفهوم انتخاب می شود مثل: غزل، قصیده ، قطعه ...***
- قافیه چیست؟
کلمات هموزن پایان مصراع ها وبیت ها را قافیه می گویند.
«شب افروزی چو مهتاب جوانی سیه چشمی چو آب زندگانی»
***اگر قافیه در هر دومصراع رعایت شود، آن بیت را «مُصرّع یا مقفیَ» می نامند.***
_ ردیف چیست؟
هر گاه کلمه ای درپایان مصراع یا بیت ها عینـاً تکرار شود،ردیف است .که دراین صورت
کلمه ی قبل ازآن،قافیه می باشد.
«نی حدیث راه پر خون می کند قصّه های عشق مجنون می کند» [خون – مجنون ] = قافیه
ردیف ردیف
انواع قالب شعری
1-مثنوی:
درلغت به معنی دوتایی ودر اصطلاح شعری است که بر یک وزن سروده شده است امّاهر بیت قافیه ای جدا گانه دارد
وچون هر ذو مصراع آن مقّفیَ است ،آن را مثنوی می نامند.
****مثنوی طولانی ترین قالب شعری است که برای ساختن داستانها وقصّه ها وافسانه ها،کار برد دارد نمونه ی بهترین مثنوی ها عبارتنداز: شاهنامه ی فردوسی ،خمسه ی نظامی ،مثنوی مولوی و.......****
«کشیده قامتی ،چون نخل سیمین دوزنگی بر سرنخلش رطب چین
زبس کاورد یاد آن نوش لب را دهان پرآب شکّر شد،رطب را
به مروارید دندانهای چون نور صدف را آب دندان داده از دور»
2- غزل:
در لغت به معنی عشقبازی وحدیث عشق وعاشقی کردن است امّا دراصطلاح شعری است بریک وزن وقافیه که بیت
اوّل آن مصرّع استودر بیت های دیگر فقط مصراع های زوج مقفّا است
*****کمترین غزل، پنج تاهفت بیت داردوبیشترین غزل ،پانزده وشانزده بیت دارد.*****
****موضوع غزل،علاوه بر مسائل عا شقانه ،اخلاقی ،اجتماعی وعرفانی نیز می باشد.****
غزل سرایان معروف عبارت انداز: سعدی ،مولوی،حافظ،خواجوی کرمانی،وحشی بافقی و..
****تخلّص درغزل:
نام شعری شاعر است که شبیه نام خانوادگی افراد است. ومعمولاً در بیت پایانی غزل می آید
مثل:فردوسی ،نظامی ،سعدی،حافظ،جامی و...****
غزلی ازحافظ:
دوش می آمدوچهره برافروخته بود تاکجا بازدل غمزده ای سوخته بود
رسم عاشق کشی وشیوه ی شهرآشوبی جامه ای بود که بر قامت وی دوخته بود
جان عشّاق سپند رخ خود می دانست واتش چهره بدین کار برافروخته بود
گرچه میگفت که زارت بکشم،میدیدم که نهانش نظری با من دل سوخته بود
کفر زلفش ره دین می زدوسنگین دل در پِبَش مشعلی از چهره برافروخته بود
دل بسی خون بکف آوردولی دیده بریخت الله اللّه که تلف کرد آنچه اندوخته بود
یار مفروش به دنیاکه بسی سود نکرد آنکه یوسف به زر نا سره بفروخته بود
. گفت وخوش گفت بروخرقه بسوزان حافظ یارب این قلب شناسی زکه آموخته بود؟
3-قصیده:
درلغت به معنی توجّه وروی کردن به کسی است واز کلمه ی «قصد» گرفثه شده است ودر اصطلاح شعری ،
نوع اشعاری است بریک وزن وقافیه که بیت اوّل آن مصرّع است همانند غزل ودربیت های دیگر فقط مصراع های
زوج قافیه دارد.تعداد ابیات آن ازبیست تا هفتاد وهشتاد بیت است وگاهی به یکصد وپنجاه بیت نیز می رسد.
****موضوع قصاید ،شامل مدح ،مرثیه،تعزیت،مسائل اخلاقی واجتماعی می شود.*****
****قصیده سرایان معروف عبارت اند از:فرخی،عنصری،منوچهری،مسعود سعد،خاقانی و....****
اجزای قصیده:
« تشبیب یا تغزّل،تخلّص ، تنه ی اصلی»
تشبیب یا تغزّل:
همان مقدمه ی قصیده است که درذکر محاسن محبوب وحکایت عشق وعاشقی یا توصیف مناظر طبیعی ازقبیل
بهار وخزان ،طلوع وغروب خورشیدوماه و....است سپس با بیانی گرم و گیرا وتخیّل شاعرانه از مقدمه به به مقصود
اصلی می پردازد.
تخلّص درقصیده:
به معنی گریز زدن است وانتقال یافتن از تغزّل به متن اصلی یا بیتی است که شاعر به وسیله ی آن از مقدمه به تنه ی
اصلی قصیده می رسدوجزء اصلی قصیده به شمار می آید.
تفاوت غزل وقصیده:
در دو مورد باهم تفاوت دارند: 1- در تعداد ابیات (بیت های قصیده بیشتر از غزل است) 2-در موضوع (غزل شامل مسائل
عشق وعرفان واجتماع می شود در حالی که قصیده شامل مدح وستایش،مرثیه ،وصف بهار وخزان واخلاق و... می شود.)
4-قطعه:
شعری است بر یک وزن وقافیه بدون بیت مصرّع ،یعنی فقط درمصراع های زوج قافیه دارند . قطعه یعنی پارهای ازشعر
که از اواسط قصیده گرفته شده باشد واز دو بیت تا پانزده وشانزده بیت راشامل می شود.
مثال قطعه:
دوست مشمار آنکه در نعمت زند لاف یاریّ و،برادر خواندگی
دوست آن باشد که گیرد دست دوست در پریشان حالی ودرماندگی
****موضوع قطعه اخلاقی وحکایات شیرین وهجو می باشد.****
5- رباعی:
شعری است متشکل ازچهارمصراع که مصراع اوّل ، دوم و چهارم هم قافیه هستندوقافیه مصراع سوم اختیاری است.
****رباعی منسوب است به«رباع» به معنی چهار تایی یا چهار گانی واز ابداعات شعرای فارسی است واعراب از
آن تقلید کرده اند.این نوع شعر در اوزان عرب چهار بیت محسوب می شود که به آن چهار بیتی نیز می گفتند
وچون چهارمصراع است،برخی توه،م کرده اند که به این علت،رباعی نا میده شد.****
مثال:
ای رویِ تو مهرِعالم آرای همه وصل تو شب و روز تمنّای همه
کر با دگرانبهاز منی،وای به من وربا همه کس همچومنی،وای همه
«ابو سعیدابو الخیر»
در دایره یی کامدن ورفتن ماست آن را نه بدایت نه نهایت پیداست
کس می نزند دمی دراین عالم راست کاین آمدن ازکجاورفتن به کجاست
«خیام نیشابوری» *******رباعی بر وزن(لاحولَ ولاقوّۀ الّا با للّه)ساخته می شودویاهجای اوّل آن به صورت بلند است(دو واج صامت ویک
مصوّت )*******
شاعران معروف رباعی سرا:خیّام،عطّار ،مولوی ،جمال الدّین اصفهانی،سعدی وحافظ
6-دو بیتی:
شعری متشکل ازجهار مصراع(دوبیت)که از نظر قافیه همچون رباعی می باشد(مصراع اوّل،دوم وچهارم هم قافیه هستند.) امّا
از نطر وزنی متفاوت می باشند.
مثال:
دل عاشق به پیغامی بسازد خمار آلوده با جامی بسازد
مراکیفیّت چشم توکافی است ریا ضت کش به بادامی بسازد
« بابا طاهر همدانی »
********دو بیتی با هجای کوتاه (یک واج صامت ویک مصوّت) شروع می شود.*********
7-چهار پاره:
شعری است متشکل از چند بند که هر بند آن، از چهار مصراع(دوبیت) تشکیل شده است و در هر بند فقط مصراع های زوج هم قافیه هستند. نام دیگر آن « دو بیتی پیوسته» است.
*******چهار پاره از دوره ی مشروطه رواج یافته است و موضوع آن غنایی،اجتماعی ،سیاسی ومیهنی است.********
شاعران معروف قالب چهاره پاره:ملک الشّعرای بهار،فریدون مشیری ،فریدون تولّلیودکتر حمیدی
مثال: شعر امواج سند سال اوّل
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
*********************
ــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــ+
ــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــ+
*********************
8-ترکیب بند:
شعری است که از چند بخش تشکیل شده است که در وزن یکسان هستند امّا در قافیه متفاوت اند. به طوری که پس از
ابیات مقفّای هر بخش، بیتی برهمان وزن وبا قافیه ای متفاوت ذکر می شودواین عمل چند بار تکرار می شود .چون در این نوع شعربیت منفرد،با یکدیگر فرق دارند به آن «ترکیب بند »می گویند.
*****بیت فاصله را «بند ترکیب »می نامند.******
شاعر معروف: جمال الدّین اصفهانی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ * ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ+
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ+
ـــــــــــــــــــــــــــــــ# ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ#
ــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــ#
ــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــ#
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ#
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ>
ــــــــــــــــــــــــــــــــ>
9-ترجیع بند:
شعری است که در بخش های مختلف همانند ترکیب بند است بااین تفاوت که بیت منفرد بین بخش ها عیناً تکرار می شود
در این نوع شعر هر بخش را یک« خانه» می گویند
********بیت فاصله را «بند گردان » می گویند.*********
شاعران معروف: فرخی ، سعدی ،هاتف اصفهانی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ* ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ+
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ+
ــــــــــــــــــــــــــــــــــت ـــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ+
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ+
9-ترجیع بند:
شعری است که در بخش های مختلف همانند ترکیب بند است بااین تفاوت که بیت منفرد بین بخش ها عیناً تکرار می شود
در این نوع شعر هر بخش را یک« خانه» می گویند
********بیت فاصله را «بند گردان » می گویند.*********
شاعران معروف: فرخی ، سعدی ،هاتف اصفهانی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ* ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ*
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ+
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ+
ــــــــــــــــــــــــــــــــــت ـــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ+
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ+
.10 - مسمّط:
اشعاری است بر یک وزن وقافیه واز چند بخش تشکیل شده است که در هر بخش مصراع آخراز نظر قافیه با مصراع های
قبل متفاوت است به طوری که این مصراع ،با تمامی مصراع های پایانی همه ی بخش ها در قافیه مشترک است.
******به هر یک از بخش های مسمّط یک«لخت یا رشته»می گویند وهر رشته شش مصراع دارد******
مصراع آخر هر رشته را «بند مسمّط »می گویند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ + ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ+
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ + ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ+
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ + ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ**
**********
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ // ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ//
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ // ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ//
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ // ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ**
*************************************
« دانش های ادبی» «آرایه های معنوی »
1-تشبیه:
آرایه ای است که چیزی را به چیزی دیگر ، در صفتی مانند کنند.
تشیه دارای چهار رکن است:
الف- مشبّه: آن چیزی که مانند شده است.
ب-مشبّهٌ به:آن چیزی که مشبّه،به آن مانند می شود.
ج-وجه شبه: آن صفت مشترک بین مشبّه ومشبّهٌ به است
د-ادات تشبیه:آن کلمه ای است که بیانگر معنی تشبیه است
مثال: « چهره ی محبوب مانند آفتاب می درخشد»
چهره ی محبوب : مشبّه آفتاب:مشبّهٌ به درخشیدن:وجه شبه مانند: ادات تشبیه
نکته ای کان جست ناگه از زبان همچو تیری دان که آن جست از کمان
نکته :مشبّه تیر : مشبّهٌ به جَستن : وجه شبه همچو : ادات
زبان : مشبّه کمان : مشبّهٌ به جَستن: وجه شبه همچو : ادات
**تشبیه بلیغ :
تشبیهی است که در آن فقط ارکان اصلی تشبیه ذکر می شود( مشبّه ومشبّهٌ به )
مثال : باران رحمت او همه را رسیده. ( رحمت خدا به باران تشبیه شده است )
سیل جمعیّت امان نمی داد . (جمعیّت از زیادی به سیل مانند شد .)
کمند شوق در گردن انداخت . ( شوق را در هدایت ب ه کمند مانند کرده است. )
2-حقیقت ومجاز:
حقیقت:استعمال واژه در معنی اصلی وحقیقی که برای آن وضع شده است.
مثال: استفاده ازکلمات «دست وپا» در معنی اندام بدن انسان // کودک بر زمین افتاد ودست او شکست.//
مجاز: استعمال واژه در غیر معنی حقیقی واصلی به مناسبتی که به آن مناسبت «علاقه می گویند.
مثال: «فلانی در دزدی دست دارد» // در این مثال دست به معنی همکاری و مهارت می باشد.
« او در دوستی تو پای ندارد » //در این مثال پا به معنی ثبات وپایداری است.
3-استعاره:
در لفظ به معنی عاریت خواستن است وبه عاریت گرفتن،در اصطلاح تشبیهی است که یکی از ارکان اصلی آن حذف شده باشد.
انواع استعاره:
الف) استعاره مصرّحه: استعاره ای که فقط مشبّهٌ به در لفظ آمده باشد ومنظور گوینده مشبّه باشد.
مثال: « گاه بر ماه دو هفته گرد مشک آری پدید گاه مر خورشید رادر غالیه پنهان کنی»
ماه دو هفته و خورشید : استعاره از صورت زیبای یار است. گرد مشک: استعاره از گیسوی سیاه یار
صورت تشبیهی آن چنین است: چهره ی یار مانند ماه دو هفته و خورشید زیبا است.
مشبّه مشبّهٌ به
" " " " " : گیسوی یار مانند گرد مشک سیاه است
مشبّه مشبّهٌ به
ب)استعاره مکنیه :
استعاره ای که فقط مشبّه در لفظ بیایدومشبّهٌ به حذف شود امّا از لوازم مشبّهٌ به قرینه ای (نشانه ای ) بیاید تا مخاطب
را به تشبیه ِصورت گرفته راهنمایی کند.
مثال: « قضا ز آسمان چون فروهشت پر همه عاقلان کور گردند و کــــــر»
مشبّه قرینه یا نشانه ی مشبّهٌ به که یک پرنده است
صورت تشبیهی : قضا مانند پرند ه ای پر دارد.
مشبّه مشبّهٌ بهِ حذف شده
« مرگ چنگال خود را به همه ی موجودات می آویزد»
مرگ رابه گرگ درنده ای تشبیه کرده است که چنگال دارد
مشبّه مشبّهٌ به ِحذف شده
***هر گاه در استعاره، مشبّه ٌبهِ حذف شده انسان باشد، به آن تشخیص یا جان بخشیدن به اشیاء می گویند.***
مثال: دشت سینه ی وسیع خود را پهن کرده بود
مشبّه ویژگی مشبّهٌ به که انسان است.
دشت را به انسانی تشبیه کرد که سینه دارد.
مشبّه مشبّهٌ به حذف شده
مثال های دیگر : نبض راه می تپد / ابرمی گریدومی خندد از آن گریه چمن / کز سنگ ناله خیزد روز وداع یاران
/ خنده ی جام می و زلف گره گیر نگار / چشم خرد / دامن شام /
4- کنایه :
در لغت به معنی پوئشیده سخن گفتن است ودر اصطلاح سخنی است که دارای دو معنی قریب و بعید(نزدیک ودور)
است که ذهن شنونده از معنی نزدیک به معنی دور منتقل می شود.
« به عبارت دیگر کنایه، حقیقتی است که معنی مجازی آن مورد نظر است.
مثال : کمر بستن: کنایه از آماده شدن ریش سپید: کنایه از انسان با تجربه
رخت بر بستن: سفر کردن( مردن سپر انداختن: تسلیم شدن
اهل قلم : نویسنده موازماست کشیدن : دقیق بودن
انگشت گزیدن :حسرت خوردن انگشت نهادن : تکیه کردن
صفرا جنبیدن: عصبانی شدن انگشت به دهان ماندن: تعجب کردن
هفت خطه: با تجربه آب درغربال ریختن: کار بیهوده
***قرق مجاز وکنایه***
در مجاز قرینه ونشانه ای وجود دارد که ذهن شنونده را از معنی اصلی کلمه باز می دارد یعنی در مجاز نمی توان
معنی اصلی کلمه را اراده کرد؛امّا در کنایه مخاطب از معنی ظاهری به معنی باطن پی می برد یا با کمک معنی
نزدیک به معنی دور تر هدایت می شود.پس کنایه نوعی حقیقت است که البتّه با حقایق دیگر متفاوت است.
5- مراعات نظیر :
آرایه ای است که در آن اموری ذکر شوند که با یکدیگردر معنی تناسب داشته باشند. این تناسب یا از نظر جنس است
همچون: گل و لاله – ماه و ستاره وخورشید - ویا تناسب از نظر مشابهت وملازمت است همچون: شمع وپروانه-
تیر وکمان – خسرو و شیرین و...
مثال: بیستون کندن فرهاد نه کاری است شگفت شور شیرین به سر هر که فتد کوهکن است
دلم از مدرسه وصحبت شیخ است ملول ای خوشا دامن صحرا و گــــریبان چـــاکی
6-مبالغه واغراق:
آن است که در تعریف ونکوهش کسی یا چیزی زیاده روی کنند به طوری که از حدّ معمول بگذردبرای شنونده
شگفت انگیز باشد. اگر اغراق به گونه ای باشد که از نظر عقل غیر ممکن جلوه کند ، به آن غلو می گویند.
مثال: شود کوه آهن چودریای آب اگر بشنـود نـــام افراسیاب
همی بکُشتی تا در عدو نماندشجاع همی بدادی تا در ولی نماند فقیر
چنان به عشق تواز حال خویش بی خبرم که رو نتابم اگرتیغ می زنی به سرم
7-تضاد یا طباق:
در لغت دو چیز را درمقابل هم انداختن است ودر اصطلاح آوردن دوکلمه ی مخالف هم است .
مثال : روز و شب - تلخ وشیرین – گرم وسرد-...
شادی ندارد آن که ندارد به دل غمی آن را که نیست عالمِ غم نیست عالمی
من عهد تو سخت سست می دانستم بشکستن آن درست می دانستـــــم
8-ایهام :
ایهام وتوهیم درلغت به معنی به گمان انداختن وتوریه به معنی در پرده سخن گفتن است . ودر اصطلاح لفظی است
که دارای دو معنی دور ونزدیک باشد وبتوان هر دو معنی را استفاده کرد.
مثال : ** به راستی که نه همبابزیس تو بودم من توشوخ دیده مگس بین که می کند بازی
واژه ی بازی به دو معنی ، بازی کردن و باز پرنده ی شکاری به کار رفته است
** ز گریه مردم چشم نشسته در خون است ببین که در طلب حال مردمان چون است
واژه ی مردم به دو معنی ، انسان و مردمک چشم به کار رفته است.
** به گرد لب خط از عنبر نوشتی بساط خوب رویان ،در نوشتی
کسی بالا تر از یاقوت ننوشت تو از یاقوت بالا تـــر نوشتی
واژه ی یاقوت به دو معنی ، اسم خوش نویس معروف قرن هفتم و به معنی لب ودهان معشوق به کار رفت
فرق ایهام و کنایه :
در ایهام هر دو معنی دور ونزدیک مراد نویسنده است واز معنی نزدیک تر به معنی دور می رسد در حالی که
در کنایه یک معنی مراد گوینده است وآن معنی دورِ اصطلاح است؛که از معنی نزدیک به آن می رسیم.
9-ایهام تناسب :
نوعی از ایهام است که الفاظ جمله در آن معنی که مراد اصلی گوینده است متناسب نیست ،امّا در معنی دیگر تناسب
دارد.
مثال : هندو به پیش خال تو باشد به چاکری مهر رخ تو را مَه و زهره مشتری
مشتری، در اینجا به معنی خریدار است، امّااز سوی دیگر با مهر و ماه و زهره تناسب دارد.
یکی را حکایت کنند از ملوک که بیماری رشته کردش چو دوک
رشته ،نام یک نوع بیماری است ، در حالی که با دوک تناسب دارد.
10- لف ونشر :
لف در لغت به معنی پیچیدن وتا کردن است، ونشر به معنی گستردن وباز کردت است ودر اصطلاح آن است که ابتدا چند چیز را در کلام بیاورند سپس چند کلمه دیگر مثل صفات وافعال بیاورند که هر کدام به یک چیز مربوط باشد
امّاتعیین نکنند که کدام یک از امور به کدام یک از آن اشیاءبر می گردد.
الف) لف ونشر مرتب:
آن است که لف اوّل با نشر اوّل کامل شود ولف دوم با نشر دوم و...
مثال : به روز نبرد آن یل ارجمند به شمشیر خنجر،به گرز وکمند
برید ودرید وشکست وببست یلان را سر و سینه و پا و دست
***سر یلان را با شمشیر برید، سینه ی آنها را با خنجر درید،پارا با گرز شکست ودست آنها را با کمند ببست.
ب) لف ونشر مشوّش :
آن است که کلمات لف ونشر به ترتیب یکدیگر را کامل نکنند .یعنی لفظ دوم نشر کلمه ی اوّل لف را کامل
کند.
مثال : گر دهدت روزگار دست وزبان ، زینهار هر چه بدانی وگوی ،هر چه توانی مکن
فعل «هر چه توامی مکن» مربوط به «دست» است ،و« هر چه بدانی مگوی »مربوط به زبان است.
11-حسن تعلیل :
آرایه ای است که در آن، برای صفت یا مطلبی که در سخن آمده است علّتی ذکر کنند که از نظر عقلی قابل اثبات
نمی باشد امّا از نظر ا دبی وادّعایی با آن مناسبت لطیفی داشته باشد.
مثال : آن زلف مشکبار بر آنروی چون بهار گر کوته است کوتهی از وی عجب مدار
شب در بهار ،روی نهد سوی کوتهی وان زلف چون آمد و آن روی چون بهار
*** کوتاهی زلف به دست انسان انجام می پذیرد وامری اختیاری است. در حالی که شاعر برای آنیک ادّعای
ادبی آورده است که چون شب در بهار کوتاه می شود ،زلف محبوب چون شب است وروی او چون بهار
پس زلف او کوتاه شده است.
زبهر آن که همی گرید ابر بی سببی همی بخندد بر ابـــــر لاله وگلزار
*** علّت باریدن ابر را با ادّعای ظریفی بیان کرده است که چون ابر بی بهانه اشک می ریزد پس گل ولاله به آن
خنده می زنند (آن را مسخره می کنند.)
« چاه از آن زمان که تو در آن گریستی جوشان شده است »
*** در توصیف شخصیّت حضرت علی، شاعر ادّعایی ادبی می کند که آب چاه، به خاطر اشک شبانه چشم های تو
برسر چاه ، جوشان وفراوان شده است.
12- پارادٌکس(متناقض نما):
آن آرایه ای است که در با ره ی یک موصوف دو صفت ذکر کنند که آن دو صفت با هم مخالفت داشته با شند .
مثال : هرگز وجود ِ حاضرِغایب شنیده ای
*** وجود شخص یا حاضر است ویا غایب ، در حالی که هر دو صفت را یک جا به کار برده است.
وندر آن برگ ونوا خوش ناله های زار داشت
*** صفت خوشی ونالان بودن را یک جا ذکر کرده است.
13-حس آمیزی( حسا میزی)
آرایه ای است که در آن حسی را به جای حسی دیگر به کار می گیرند یا در هم می آمیزند.
مثال : خبر تلخی بود.
*** خبر از حس شنوایی قابل بررسی است در حالی که از حس چشایی استفاده شده است
حرف هایم مثل یک تکه چمن روشن بود
*** به جای شنوایی از بینایی استفاده شده است.
از صدای سخن عشق ندیدم خوش تر
*** بینا یی به جای شنوایی
از این شعرِ ترِشیرین ز شاهنشه عجب دارم
*** حس لامسه وچشایی به جای شنوایی
«آرایه های لفظی»
14-سجع :
در لغت به معنی آواز کبوتر وفاخته است ودر اصطلاح آوردن کلماتی هم وزن ویا هم قافیه در پایان عبارا ت است
مثال : « توانگری به هنر است نه به مال وبزرگی به خرد است نه به سال.»
***انواع سجع :
الف ) سجع متوازی:
آن سجعی است که کلمات هم در وزن وهم در حروف روّی مطابق با شند.
مثال : (کار – بار) دست- شست) خام – جام )
ب) سجع مطرف :
آن سجعی است که الفاظ در حروف روّی (قافیه) یکی ودر وزن مختلف با شند.
مثال : (کار – شکار ) (دست- شکست ) (شانه - نشانه )
ج) سجع متوازن:
آن سجعی است که کلمات در وزن یکی ودر حروف روّی (قافیه) مختلف باشند.
مثال: ( کام – کار) (نهال – بهار) (کامل – ضایع )
***** کامل ترین نوع سجع ، متوازی است *****
15- واج آرایی:
تکرار واج های صامت ومصوت در واژه های یک مصراع یا بیت را واج آرایی یا نغمه ی حروف می گویند
در صورتی که موسیقی خاصّی در کلام ایجاد کند.
مثال : « شبی چون شبه روی شسته به قیر » = واج آرایی « ش »
« خواب ِ نوشین ِبامدادِ رحیل » = واج آرایی « مصوّت -ِ »
16- جناس :آن است که نویسنده یا شاعر در سخن خود کلمات همجنس بیاورد که در ظاهر به یکدیگر شبیه باشند.
انواع اجناس :
الف) جناس تام :
و آن دو لفظی است که در ظاهر وتلفّظ یکسان و در معنی متفاوت باشند.
مثال : « برادر که در بند خویش است نه برادر نه خویش است.» خویش اوّل به معنی خود است در حالی که
خویش دوم به معنی بستگان و فامیل است.
« ز پیوند ماهی چه گیری کنار که سروت بود پیش ومه در کنار»
کنار اوّل به معنی کناره گیری کردن است و کنار دوم به معنی بغل وآغوش است.
« ایا غزال سرای و غزل سرای بدیع بگیر چنگ به چنگ اندرو ،غزل بسرای»
چنگ اوّل به معنی آلت موسیقی ونوازندگی است وچنگ دوم به معنی پنجه ی دست است
ب) جناس ناقص :
وآن دو لفظی است که هم در ظاهر وهم در معنی با هم اختلاف داشته باشند . وبه سه نوع تقسیم می شوند:
1- چناس ناقص اختلافی : و آن جناسی است که دو کلمه در یک حرف اختلاف داشته باشند . چه اوّل کلمه وچه
در بخش های دیگر .
مثال: « درشت است پاسخ و لیکن درست درستی درشتی نماید نخست » حروف « س و ش »
« علمی که ز شرع خالی است حالی سبب سیاه حالی است » حروف «خ و ح »
«شبی چون شبه روی شسته به قیر نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر » حروف «ق و ت »
2- جناس ناقص افزایشی : و آن جناسی است که یکی از دو لفظ حرفی بیشتر از دیگری داشته باشد.
مثال : «از حسرت رخسار تو ای زیبیا روی از ناله چو نال گشتم و از مویه چو موی
« کفر است در طریقت ما کینه داشتن آیین ماست سینه چو آیینه داشتن »
« این که تو داری قیامت است نه قامت وین نه تبسّم که معجز است و کرامت»
3-جناس ناقص حرکتی : وآن جناسی است که دو لفظ، فقط در حرکت بعضی از حروف اختلاف دارند .
مثال : « صبحدم ناله ی قُمریشنو از طرف چمن تا فراموش کنی فتنه ی دور قَمَری »
«فلان به غفلت ،کار نا ستوده گُزیده و به حسرت پشت دست گَزیده است »
17- اشتقاق :
وآن اریه ای است که در نظم ونثر الفاظی را بیاورند که حروف آنها با هم متجانس وبه یکدیگر شبیه باشند،چه از
یک ریشه مشتق شده باشند، همچون « رسول،رسیل ، رسایل و... » وچه از یک ریشه مشتق نباشند امّا حروف آنها
چندان شبیه باشند که توهّم اشتقاق شود. همچون «آستان ، آستین ، زمان ، زمین ، کنمان ، کمین و ...که البتّه نوع
دوم را شبه اشتقاق نیز می گویند .
مثال : « بر دیده ی من خندی کاینجا زچه می گرید خندند بر آن دیده کاینجا نشود گریان »
« رندان تشنه لب را آبی نمی دهد کس گویا ولی شنناسان رفتند از این ولایت
18-تلمیح :
در لغت به معنی ،به گوشه چشم نگاه کردن ؛ودر اصطلاح آرایه ای است که گوینده در اثنای سخن به داستانی یا
مثلی یا آیه و حدیثی معروف اشاره کند.
مثال : گرش ببینی ودست از ترنج بشناسی روا بود که ملامت کنی زلیخا را
*** اشاره به داستان «یوسف وزلیخا » دارد.
یا رب این آتش که بر جان من است سرد کن آن سان که کردی بر خلیل
*** اشاره به داستان «حضرت ابراهیم خلیل » دارد.
بوی پیراهن گمگشته ی خود می شنوم گر بگویم همه گویند ضلالی است قدیم
*** اشاره به داستان« پیراهن حضرت یوسف» دارد.
19- براعت استهلال :
براعت در اصل به معنی برتری ؛ واستهلال به معنی نخستین آواز کودک در هنگام زادن است ودر اصطلاح
سر آغاز کتاب و ومقدّمه ی آن است که با اصل مقصود کلام تناسب دار د . واین حالت هم در دیباچه ی کتاب
می آیاد وهم در آغاز قصیده .
مثال : « بیان فلسفه ی مرگ وزندگی» در مقدمه ی داستان رستم وسهراب - «وصف شب »در مقدمه ی داستان
بیژن و منیژه .
20- قلب :
در لغت به معنی واژگونه کردن ودر فن بدییع آوردن الفاظی استکه حروف آنها مقلوب یکدیگر باشد که اگردر
بعضی از حروف آنها قلب صورت پذیرد ، قلب بعض واگر در تمام حروف قلب صورت پذیرد ، قلب کل
نامیده می شود .
مثال : جنت ، رقمی ز رتبت اوست تبت ، اثری ز تربت اوست
همدمی نیست تا بگویم راز خلوتی نیست تا بگریم زار
**** در نوع دیگر قلب کلمات یک تر کیب به گونه ای جا به جا می شوند که معنی جدیدی خلق می کنند .****
مثال : « می گفت گرفته حلقه در بر کامروز منم چو حلقه بر در »
** در بر : در آغوش گرفتن است بر در : قرار گرفتن روی در است .
« برهنگی فرهنگی و فرهنگ بر هنگی »
** برهنگی فرهنگی : دور شدن از فرهنگ خودی است فرهنگ برهنگی : فرهنگ غرب است که برهنه
بودن در آن فرهنگ جزء هنجار جامعه است .
21- تضمین :
آوردن آیه ، حدیث یا مصراع وبیتی از شاعر در شعر یا نثر را تضمین می گویند .
مثال : چشم حافظ زیر بام قصرآن حوری سرشت شیوه ی «جَنّاتُ تَجری تَحتِها الاَنهار » داشت
تضمین سعدی از شعر فردوسی :
چه خوش گفت فردوسی پاک زاد که رحمت بر آن تر بت پاک باد
«میازار موری که دانه کش است که جان دارد وجان شیرین خوش است»
22- تضمین المزدوج:
آن است که در اثنای جمله ی نثر یا نظم ، کلماتی را بیاورند که در حرف روّی (حروف قافیه ) موافق باشند
مثال : فلان، رفیق شفیق است وادیب اریب » یا « اگر رفیق شفیقی،درست پیمان باش. »
به جفایی وقفایی نرود عاشق صادق مژه بر هم نزند گر بزنی تیر وسنانش
23- اسلوب معادله :
هرگاه مصراع های یک بیت به گونه ای باشند که مصداق معنایی یکدیگر قرار بگیرند به نوع کاربرد
شاعرانه ی کلام « اسلوب معادله » می گویند .
*** در اسلوب معادله می توان جای مصراع ها را عوض کرد؛ زیرا یک مصراع تمثیلی برای دیگری است ***
مثال : عشق چون آید برد هوش دل فرزانه را = دزد دانا می کشد اوّل چراغ خانه را
اظهار عجز پیش ستمگر روا مدار = اشک کباب موجب طغیان آتش است
سعدی از سرزنش غیر نترسد هیهات = غرقه در نیل چه اندیشه کند باران را